Cúp bóng đá châu Phi – Africa Cup of Nations (AFCON) – không chỉ là giải đấu danh giá nhất của bóng đá châu Phi mà còn là tấm gương phản chiếu lịch sử, bản sắc và tinh thần đấu tranh của cả một lục địa. Từ những ngày đầu sơ khai với vài đội tuyển tham dự, AFCON đã phát triển thành sân khấu rực lửa, nơi sản sinh ra những thế lực bóng đá và những khoảnh khắc đi vào huyền thoại.
Cúp bóng đá châu Phi (AFCON) là gì?
Africa Cup of Nations (AFCON), còn được gọi là CAN (Coupe d’Afrique des Nations), là giải đấu bóng đá quốc tế dành cho các đội tuyển quốc gia nam thuộc Liên đoàn Bóng đá châu Phi (CAF). Giải đấu được tổ chức lần đầu vào năm 1957, và hiện nay diễn ra định kỳ hai năm một lần.
AFCON là giải vô địch châu lục lâu đời nhất thế giới vẫn còn tồn tại, ra đời sớm hơn UEFA EURO ba năm, và giữ vai trò trung tâm trong sự phát triển của bóng đá châu Phi.
Giai đoạn khởi nguyên và bối cảnh chính trị (1956 – 1962)
Ý tưởng thành lập CAF và một giải đấu cấp châu lục được đề xuất vào tháng 6/1956 tại Đại hội FIFA ở Lisbon. Chỉ chưa đầy một năm sau, AFCON 1957 chính thức ra đời tại Khartoum (Sudan) với ba đội tham dự: Ai Cập, Sudan và Ethiopia.
Giải đấu đầu tiên mang đậm dấu ấn chính trị khi Nam Phi bị loại vì chính sách phân biệt chủng tộc apartheid. Ai Cập trở thành nhà vô địch châu Phi đầu tiên, mở ra kỷ nguyên bóng đá cho lục địa đen.
Đến AFCON 1962, số lượng quốc gia độc lập tại châu Phi gia tăng mạnh mẽ, buộc CAF lần đầu tiên tổ chức vòng loại, đánh dấu bước chuyển mình từ giải đấu mang tính biểu tượng sang sân chơi cạnh tranh thực sự.
XEM THÊM:
Kỷ nguyên Ghana và tinh thần Liên Phi (1963 – 1970)
Thập niên 1960 chứng kiến sự trỗi dậy của Ghana, gắn liền với phong trào Pan-Africanism. Với biệt danh “Những ngôi sao đen” (Black Stars), Ghana vô địch các năm 1963 và 1965, trở thành biểu tượng cho sự tự chủ và đoàn kết của châu Phi hậu thuộc địa.
Năm 1968, AFCON chính thức mở rộng lên 8 đội, áp dụng thể thức chia bảng, đặt nền móng cho cấu trúc giải đấu hiện đại. Giai đoạn này cũng sản sinh những cây săn bàn huyền thoại như Laurent Pokou, người từng giữ kỷ lục ghi bàn tại AFCON trong nhiều thập kỷ.
Thập kỷ đa cực và những nhà vô địch mới (1970 – 1980)
Giai đoạn 1970–1980 được xem là thời kỳ “đa cực” của AFCON, khi không có một thế lực nào thống trị tuyệt đối. Sáu đội tuyển khác nhau lần lượt đăng quang, phản ánh sự phát triển đồng đều của bóng đá châu Phi.
AFCON 1974 ghi dấu mốc đặc biệt khi trận chung kết phải đá lại, và tiền đạo Mulamba Ndaye lập kỷ lục 9 bàn thắng trong một giải đấu, thành tích vẫn chưa bị xô đổ cho đến nay.
Năm 1978, Ghana trở thành đội tuyển đầu tiên vô địch AFCON ba lần, qua đó vĩnh viễn giữ chiếc cúp nguyên bản của giải đấu.
Sự thống trị của Cameroon và Bắc Phi (1980 – 1990)
Thập niên 1980 là thời kỳ hoàng kim của Cameroon, với biệt danh “Những chú sư tử bất khuất” (Indomitable Lions). Cameroon vào chung kết ba kỳ liên tiếp và vô địch hai lần (1984, 1988), trở thành thế lực đáng gờm nhất châu Phi.
Song song đó, các đội tuyển Bắc Phi như Ai Cập và Algeria cũng khẳng định vị thế. Đặc biệt, Algeria giành chức vô địch AFCON đầu tiên năm 1990 ngay trên sân nhà, sau nhiều năm chinh chiến tại World Cup.
Nam Phi trở lại và mở rộng quy mô (1992 – 1998)
Năm 1992, AFCON mở rộng lên 12 đội, đánh dấu bước chuyên nghiệp hóa mạnh mẽ. Bờ Biển Ngà lần đầu vô địch với thành tích giữ sạch lưới toàn giải.
AFCON 1996 mang ý nghĩa lịch sử khi Nam Phi trở lại sân chơi quốc tế sau khi chế độ apartheid sụp đổ. Trong lần đầu tham dự, đội chủ nhà đã đăng quang, biến giải đấu thành biểu tượng của sự hòa nhập và tái sinh.
Kỷ nguyên vàng của Ai Cập (2000 – 2010)
Đầu thế kỷ XXI chứng kiến sự thống trị chưa từng có của Ai Cập. Sau các chức vô địch năm 2006, 2008 và 2010, Ai Cập trở thành đội tuyển duy nhất vô địch AFCON ba lần liên tiếp, nâng tổng số danh hiệu lên 7 lần, kỷ lục của giải đấu.
Giai đoạn này sản sinh thế hệ huyền thoại với những cái tên như Mohamed Aboutrika, Ahmed Hassan, đưa AFCON lên một tầm cao mới về chuyên môn và sức hút.
Giai đoạn hiện đại và những thay đổi lớn (2012 – nay)
Từ năm 2013, AFCON được chuyển sang tổ chức vào các năm lẻ để tránh trùng lịch với World Cup. Năm 2019, giải đấu mở rộng lên 24 đội, tạo cơ hội cho nhiều quốc gia lần đầu góp mặt.
Giai đoạn này chứng kiến sự đa dạng của các nhà vô địch:
- Zambia (2012) với câu chuyện cổ tích đầy cảm xúc
- Cameroon (2017) khẳng định vị thế truyền thống
- Senegal (2021) lần đầu vô địch với thế hệ vàng
- Bờ Biển Ngà đăng quang tại giải đấu năm 2023 (tổ chức đầu 2024), trong hành trình kỳ diệu ngay trên sân nhà
Kết luận
Hơn sáu thập kỷ tồn tại, lịch sử Cúp bóng đá châu Phi (AFCON) là bản trường ca về bóng đá, chính trị và khát vọng vươn lên của lục địa đen. Từ giải đấu nhỏ bé năm 1957 đến sân khấu rực lửa của bóng đá hiện đại, AFCON không ngừng khẳng định vị thế là một trong những giải vô địch châu lục hấp dẫn và giàu cảm xúc nhất thế giới.